Page 380 - จดหมายเหตุงานพระบรมศพ
P. 380
378 จดหมายเหตุงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร
รากฐานคุณธรรมของชีวิตคน ที่จะต่อยอดคุณความดีเป็นประการอื่น ๆ ต่อไป คือสิ่งใดเล่า สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
ได้ทรงเฉลยไว้แล้วว่า คือความกตัญญูกตเวที แม้เป็นธรรมที่ได้รับการกล่าวถึงอยู่สม�่าเสมอ แต่ในทางปฏิบัติ กลับยังพบว่ามนุษย์ทั้งหลาย
ที่ปรารถนาจะได้ชื่อว่าเป็นคนดี ยังมีลักษณะบกพร่องในธรรมประการนี้ให้เห็นอยู่ทั่วไป ความหมายของ กตัญญูกตเวที นั้นได้แก่
บุคคลผู้รู้อุปการะที่ท่านท�าแล้วและตอบแทน วิภาคออกเป็น ๒ กล่าวคือ กตัญญู หมายถึง รู้คุณท่าน และ กตเวที หมายถึง ตอบแทน
หรือสนองคุณท่าน
ขอรับพระราชทานถวายวิสัชนาว่า ความกตัญญูกตเวทีโดยขอบเขต ยังจ�าแนกได้เป็น ๒ ระดับ คือ
๑. กตัญญูกตเวทีต่อบุคคลผู้มีคุณความดีหรืออุปการะต่อตนเป็นส่วนตัวอย่างหนึ่ง
๒. กตัญญูกตเวทีต่อบุคคลผู้ได้บ�าเพ็ญคุณประโยชน์หรือมีคุณความดีเกื้อกูลแก่ส่วนรวมอึกอย่างหนึ่ง
บุคคลใดระลึกถึงเนือง ๆ ซึ่งอุปการคุณ อันบุพการีบุคคลได้กระท�าแล้ว ภายหลังกระท�าปัจจุปการตอบ ดังรู้สึกเสมอว่าเป็น
หนี้ท่าน ไม่ละลืมบุญคุณท่าน ตั้งใจขวนขวายหาใช้หนี้ท่าน บุคคลนั้นชื่อว่า กตัญญู ครั้นบุคคลใดประกาศเปิดเผยให้คนอื่นรู้อุปการะที่
บุพการีกระท�าแล้วแก่ตน แล้วกระท�าการตอบแทน ดั่งว่าเพียรพยายามใช้หนี้ท่าน ไม่ลบหลู่บุญคุณ พากเพียรท�าตนให้สมกับเป็นลูกหนี้แห่ง
บุญคุณท่าน บุคคลนั้นชื่อว่า กตเวที
อันว่า กตัญญูกตเวที ซึ่งเป็นบุคคลควรคู่กับบุพการีนั้น หายากยิ่งนักในโลก เพราะความที่สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีอวิชชา
ความโง่เขลาเข้าห่อหุ้ม ผู้ใดประพฤติได้ ย่อมเป็นที่ยกย่องสรรเสริญของบัณฑิตทั้งในโลกนี้และโลกหน้า บุคคลใดไม่ประพฤติเช่นนั้น ย่อมชื่อว่า
เป็นอกตัญญู ยกตัวอย่างบุคคลที่จะเห็นได้ง่าย คือบุตรธิดา มาระลึกอุปการะของมารดาบิดาที่ท�าไว้แก่ตนในกาลก่อน ก็มาปรนนิบัติเลี้ยงดู
ท่านให้ได้รับความสุข กระท�าตนอยู่ในโอวาทค�าสั่งสอนอบรมของท่านก็ดี ประชาชาวเมืองนึกถึงพระเดชพระคุณของพระมหากษัตริย์
ผู้ทรงปกครองให้ได้อยู่ร่มเย็นผาสุก ก็ตั้งหน้าประพฤติสุจริตสามัคคี เป็นเหตุให้บ้านเมืองมีความสุขไพบูลย์ยิ่งขึ้น ไม่ก่อการเป็นเสี้ยนหนาม
ในพระราชอาณาเขตก็ดี สัทธิวิหาริกอันเตวาสิกและศิษยานุศิษย์ ไม่ลืมคุณของอุปัชฌาย์ครูอาจารย์ เอาใจใส่ดูแลท่านตามสมควร
ตั้งตนอยู่ในโอวาทค�าสั่งสอนของท่านก็ดี พุทธสาวกตลอดจนกัลยาณปุถุชน รู้คุณพระพุทธศาสนา ปฏิบัติตามพระบรมพุทโธวาท เว้นสิ่งที่
พระพุทธเจ้าตรัสว่าเป็นโทษ บ�าเพ็ญสิ่งที่พระพุทธเจ้าตรัสว่าเป็นประโยชน์ก็ดี เหล่านี้แลชื่อว่าเป็น กตัญญูกตเวที
แต่บุคคลอันนับว่าเป็นกตัญญูกตเวทีดังรับพระราชทานสาธกขึ้นนี้ ล้วนเป็นผู้น้อยโดยทรงคุณความดีเป็นต้นทั้งนั้น ถ้าจะกล่าว
โดยสาธารณะทั่วไปแล้ว มิได้นิยมว่าบุคคลชนิดไร จะเป็นผู้น้อยหรือผู้ใหญ่ คนมีคนจน คนตระกูลสูงต�่าหรือใคร ๆ ก็ตาม หากได้กระท�า
การสนองคุณต่อผู้มีอุปการคุณแล้วย่อมชื่อว่า กตัญญูกตเวที ทั้งสิ้น เหมือนดั่งอดีตนิทาน ที่พระมหากษัตริย์ไม่ทรงลืมบุญคุณของยาจก
เข็ญใจที่ได้ถวายน�้าเสวยในคราวที่ทรงอับจนอยู่ในถิ่นกันดาร เมื่อหมู่พลราชบริพารมาทันถึง และได้เชิญเสด็จกลับพระนครแล้ว ก็โปรด
ให้เชิญรางวัลพระราชทานไปให้คนเข็ญใจนั้นเป็นบ�าเหน็จความชอบฉะนั้น
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรธรรมิกมหาราชาธิราชเจ้าพระผู้เสด็จสวรรคตล่วงไป ทรงถึงพร้อมด้วยพระบุพเพกตปุญญตา
ยิ่งใหญ่ คือทรงมีบุญที่สั่งสมมาดี จึงเสด็จพระราชสมภพในที่พระราชโอรสในสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก
กับสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ผู้ทรงเป็นยอดกัลยาณชนที่มีน�้าพระราชหฤทัยประเสริฐทั้งสองพระองค์ ทรงอบรมบ่ม
พระอุปนิสัยพระราชโอรสธิดาให้ทรงมีความกตัญญูกตเวทีต่อชาติบ้านเมือง แม้เมื่อขณะประทับอยู่ต่างแดน ก็ไม่ทรงเคยละเลยที่จะพร�่าย�้า
ให้ครอบครัวของพระองค์ ส�านึกหน้าที่ของความเป็นคนไทย และความเป็นเจ้านายในพระบรมราชจักรีวงศ์ ต้องทรงอุทิศพระก�าลัง
ทั้งหมดที่มีเพื่อประชาชนชาวไทยเป็นที่สุด ดังที่สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ทรง
พระปรารภไว้ว่า “ในครอบครัวของเรา ความรับผิดชอบเป็นของที่ไม่ต้องคิด เป็นธรรมชาติ สิ่งที่สอนกันอันดับแรกคือ เราจะท�าอะไร
ให้เมืองไทย”
เหตุฉะนั้น จึงทรงถึงพร้อมด้วยพระบรมราชปณิธานมานับแต่ทรงพระเยาว์ ในอันที่จะทรงสนองคุณต่อปิตุภูมิของพระองค์
ด้วยความกตัญญูกตเวทีเป็นเค้ามูล ทรงเชื่อฟังค�าสั่งสอนอบรมบ่มเพาะพระคุณสมบัติอันดีงามของพระบุพการี ทรงจงรักภักดีต่อ
แผ่นดินไทยเป็นพื้นฐานธรรมชาติแห่งพระราชจรรยา เมื่อทรงพระเจริญขึ้น ก็ทรงบ�าเพ็ญมาตาปิตุปัฏฐานธรรมถวายสมเด็จพระบรม
ราชชนกชนนีอย่างมิมีบกพร่อง ทรงเฉลิมพระนามาภิไธย ถวายพระเกียรติยศอย่างสูงสุดแด่สมเด็จพระราชบุพการี ทรงประคับประคอง
อภิบาลสมเด็จพระบรมราชชนนีอย่างลูกที่ดีพึงปฏิบัติต่อมารดามิเคยเหินห่าง ทรงพากเพียรบ�าเพ็ญพระราชกรณีย์ทุกวิถีทางเพื่อ
อาณาประชาชน เฉกเช่นที่สมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราชผู้เป็นสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช สมเด็จพระบรมปิตุลาธิราช สมเด็จ
พระบรมอัยกาธิราช สมเด็จพระบรมไปยกาธิราช สืบเรื่อยไปถึงชั้นปฐมวงศ์ ซึ่งทรงพระราชอุตสาหะสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ไว้ ได้ทรง
บ�าเพ็ญสืบเนื่องมา เป็นราชเนติแบบอย่าง ด้วยพระกตัญญูกตเวทิตาธรรมย�้าเตือนพระราชหฤทัยอยู่เสมอ
เมื่อย้อนพินิจถึงค�่าวันที่ ๙ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๔๘๙ อันเป็นวันที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
